“သံသာ ျမေလး
သီေႂကြး ၫႇင္း ေစာင္း
မိေခ်ာင္း စည္းဆုပ္”
ပုဂံၿမိဳ႕ေဟာင္း ဓမၼရာဇိက ဘုရားနံရံ မင္စာ လကၤာ
အေနာက္ဖက္လြန္မင္း လက္ထက္
အင္းဝေခတ္ (ျမန္မာ သကၠရာဇ္ ၉၆၇-၉၉ဝ)
ဒီကေန႔ ျမန္မာ့႐ိုးရာ တူရိယာေတြထဲက တိမ္ေကာ ေပ်ာက္ကြယ္သြားၿပီျဖစ္တဲ့ ‘ညင္း’ တူရိယာ ကို ေရွးစာေတြမွာ ညင္း၊ ၫႇင္း၊ ျငင္း၊ ျငႇင္း စာလံုးေပါင္း အမ်ဳိးမ်ဳိးနဲ႔ ေတြ႔ရပါတယ္။
‘ညင္း’ စာလံုးရဲ႕ အဓိပၸာယ္က သာယာညင္းေပ်ာင္း ၿငိမ့္ေညာင္းတယ္လို႔ ဆိုလိုတာပါပဲ။ အဲဒါေၾကာင့္ ‘ညင္း’ တူရိယာ က သာသာယာယာ ညင္းညင္း ၿငိမ့္ၿငိမ့္ တီးမႈတ္ရတဲ့ တူရိယာတမ်ဳိး ျဖစ္ႏိုင္ပါတယ္။
“ပိန္ေပါင္ ခရာ၊ စည္ဒုပၸာသည္
ပတ္သာ ၿမိဳ႕လံုးျခံဳမွ်
ကခ်ီခုန္ ပတ္တလား ေစာင္း ၫႇင္း ၿခိမ္းသံ”
သီတင္းကၽြတ္လ ရတု
ရခိုင္စာဆို စိန္တင္ရြာစား ဥကၠာပ်ံ
(ျမန္မာ သကၠရာဇ္ ၉၂ဝ-၉၈ဝ)
“စာေပ ဝတၳဳ၊ ရတု ကဗ်ာ
သာသည့္ သီခ်င္း
အဲ ေစာင္း ျငင္းကို
မကင္းမျပတ္၊ ဖတ္ရြတ္ ေလ့က်က္
တီးမႈတ္လ်က္သာ ေနေကာင္းစြာ”
ဝန္ႀကီး ပေဒသရာဇာ
(ျမန္မာသကၠရာဇ္ ၁ဝ၄၅-၁၁၁၆)
ေညာင္ရမ္းေခတ္
ကုန္းေဘာင္ေခတ္ နံရံေဆးေရးပန္းခ်ီ
အာနႏၵာ အုတ္ေက်ာင္း၊ ပုဂံၿမိဳ႕ေဟာင္း
ျမန္မာသကၠရာဇ္ ၁၁၃၇ ခုႏွစ္ ပုဂံေမာ္ကြန္းထိန္း ဥတၱနရာဇာ ရဲ႕ ေကာင္းမႈ ပုဂံၿမိဳ႕ေဟာင္း အာနႏၵာ အုတ္ေက်ာင္းထဲက ကုန္းေဘာင္ေခတ္လက္ရာ နံရံေဆးေရးပန္းခ်ီ တကြက္မွာ ညင္းတူရိယာ လို႔ ယူဆႏိုင္စရာ ေလမႈတ္တူရိယာတခု မႈတ္ေနပံုကို ေတြ႔ရပါတယ္။
ျမဝတီမင္းႀကီး ဦးစ ေရးခဲ့တဲ့ ပရေမသီရိ ဘြဲ႔သီခ်င္းမွာပါတဲ့ တျခားတူရိယာေတြက ေငြခ႐ု၊ ခရာ၊ ေႁပြေလမႈတ္တူရိယာအုပ္စုဝင္ေတြဆိုေတာ့ ၫႇင္း ကလည္းပဲ ေလမႈတ္တူရိယာတခုျဖစ္ႏိုင္ပါတယ္။
“႐ိုက္ေႂကြးငယ္ ပဥၥင္ေလ ေအးၿခိမ့္ျမဴး
ခရာ ေႁပြ ၫႇင္း
ေငြမင္းျမတ္ သိခၤါငယ္ကို”
ပရေမသီရိ ဘြဲ႔
ျမဝတီမင္းႀကီး ဦးစ
(ျမန္မာ သကၠရာဇ္ ၁၁၂၈-၁၂၁၅)
ကုန္းေဘာင္ေခတ္ ဒုတိယပိုင္း
ျမဝတီမင္းႀကီး ဦးစ နဲ႔ ေခတ္ၿပိဳင္စာဆို မံုေရြးဆရာေတာ္ ေရးသားခဲ့တဲ့ နာရဒပ်ဳိ႕ထဲက ၿငိမ့္ေညာင္းညင္သာ အၿငိမ့္တူရိယာ ေျခာက္မ်ဳိးမွာ ညင္းတူရိယာ ပါဝင္ပါတယ္။ အဲဒီ ပ်ဳိ႕ကို ကုန္းေဘာင္ေခတ္ ဒုတိယပိုင္း ဘႀကီးေတာ္ဘုရား ေခၚ စစ္ကိုင္းမင္း လက္ထက္မွာ ေရးသားခဲ့ပါတယ္။ အဲဒါေၾကာင့္ အင္းဝေခတ္ ေတာင္ငူေခတ္ ေညာင္ရမ္းေခတ္ေလာက္မကဘဲ ကုန္းေဘာင္ေခတ္ေလာက္အထိ ညင္းတူရိယာကို သံုးစြဲတီးမႈတ္ေနေသးတယ္လို႔ မွန္းဆရပါတယ္။
“ေစာင္း ညင္း မိေခ်ာင္း
ေအာင္းကေလးတျခား ပတၱလား ႏွင့္
လက္ဖ်ားသံေႏွာ တေယာ ဟူသည္
ေျခာက္မည္ ၿငိမ့္မ်ဳိး”
နာရဒပ်ဳိ႕
မံုေရြးဆရာေတာ္
(ျမန္မာ သကၠရာဇ္ ၁၁၂၈-၁၁၉၆)
ကုန္းေဘာင္ေခတ္ အၿငိမ့္ တူရိယာရွင္မ်ား
နံရံေဆးေရးပန္းခ်ီ
“ႏွဲ ႏွင့္ ေရႊတံႁမြာ
ေဆးေလး ညီညာ
သခၤါေလ ငါးမည္
ၫႇင္းၫႇင္း တံရွည္ က်ဴး”
စိမ္းလဲ့လဲ့ညိဳျပာ ေဖာင္ဆိုက္ႀကိဳး
ျမဝတီမင္းႀကီး ဦးစ
(ျမန္မာ သကၠရာဇ္ ၁၁၂၈-၁၂၁၅)
“ၫႇင္းၫႇင္း ပဥၥင္ ေရႊတံႁမြာ
က်ဴးေအး က်ဴးေအး”
အလြမ္းဘြဲ႔ မြန္ ၁၂ ခန္း
ျပင္စည္မင္းသားႀကီး
(ျမန္မာသကၠရာဇ္ ၁၁၇၅-၁၂၂၄)
ျမန္မာ သကၠရာဇ္ ၁၂၃၅-၁၂၆၆ ခုႏွစ္ အတြင္း မန္လည္ဆရာေတာ္ႀကီး ေရးခဲ့တဲ့ မဃေဒဝ လကၤာသစ္ အရ ေလမႈတ္တူရိယာ တံပိုး ၈ မ်ဳိး ကို ခြဲျခားျပဆိုရာမွာ ဘယ္လိုတူရိယာမ်ဳိးေတြပဲလို႔ နာမည္နဲ႔တကြ ျပႏိုင္စရာ အေထာက္အထား ရွာေဖြမေတြ႔ရပါ။ မဟာရာဇဝင္ႀကီးထဲမွာလည္း မူကြဲတခ်ဳိ႕ကိုေတြ႔ရပါေသးတယ္။ အဲဒီ တူရိယာေတြကို စာေပက်မ္းဂန္ေတြထဲမွာ မွတ္တမ္းတင္ထားခဲ့တာေၾကာင့္ တခ်ိန္တခါတုန္းကေတာ့ ျမန္မာ့ဂီတနယ္ပယ္မွာ သံုးစြဲခဲ့တာ အမွန္ပါပဲ။
“တံပိုး ရွစ္မည္၊ ဟူတံုသည္လည္း
သံစည္ ၿငိမ့္ေညာင္း၊ ဒုေလာင္း တဖံု
ႏွစ္စံု ခရာ၊ တံႁမြာ တံရွည္
အမည္တကြဲ၊ ႏွဲ ေႁပြ ဖက္လိပ္”
မဃေဒဝ လကၤာသစ္
မန္လည္ဆရာေတာ္ အရွင္ဇဝန
(ျမန္မာ သကၠရာဇ္ ၁၂ဝ၃-၁၂၈၂)
တံပိုး ၈ မ်ဳိးအထဲမွာ တံႁမြာ နဲ႔ တံရွည္ ဆိုတာကို ေတြ႔ရပါတယ္။ တံႁမြာ ဆိုတာ လက္တံ အႁမြာႏွစ္ခုပါတဲ့ ပေလြတမ်ဳိးျဖစ္တယ္လို႔ မွတ္သားရဖူးပါတယ္။ တံရွည္ ဆိုတာကေတာ့ ျမဝတီမင္းႀကီး ဦးစ က ‘ၫႇင္းၫႇင္း တံရွည္ က်ဴး’ လို႔ ဖဲြ႔ဆိုခဲ့တဲ့ လက္တံ ရွည္ေတြနဲ႔ ညင္းတူရိယာ ကို ေခၚသလားလို႔ မွန္းဆမိပါတယ္။
အဲဒီလိုပဲ နံရံေဆးေရးပန္းခ်ီေတြ နဲ႔ စာေပက်မ္းဂန္ေတြထဲမွာ အမ်ားအျပား ေတြ႔ရေပမယ့္ ဒီကေန႔မွာေတာ့ ျမန္မာ့႐ိုးရာ ညင္းတူရိယာ တကယ့္ပစၥည္းအစစ္ကို ျမင္ဖူး႐ံုေတာင္မွ ျမင္ဖူးဖို႔ မျဖစ္ႏိုင္ေတာ့ပါ။
ရတနာပံုေခတ္ေႏွာင္း သီေပါဘုရင္ ပါေတာ္မူၿပီးခ်ိန္အထိ ညင္းတူရိယာ ကို တြင္တြင္က်ယ္က်ယ္မဟုတ္ေတာင္မွ မႈတ္တတ္တဲ့သူရိွေနဆဲ၊ ျမန္မာ့ဂီတမွာ သံုးစြဲေနဆဲအခ်ိန္ကာလ ျဖစ္လိမ့္မယ္လို႔ မွန္းဆႏိုင္ပါတယ္။
ခရစ္ သကၠရာဇ္ ၁၉၁၇ ခုႏွစ္ လင္းပင္မင္းသားႀကီး အိႏၵိယျပည္ကိုမသြားခင္ သူ စုေဆာင္းထားတဲ့ တူရိယာေတြကို ေပးကမ္းခဲ့တုန္းက ေစာင္း၊ ၫႇင္း နဲ႔ တေယာ တို႔ ပါဝင္ေၾကာင္းကို လူထုေဒၚအမာေရးတဲ့ ျမန္မာ့မဟာဂီတ စာအုပ္မွာ ေတြ႔ရပါတယ္။ ေနာင္အခါမွာ လင္းပင္မင္းသားႀကီး ရဲ႕ သားမက္ေတာ္စပ္လာခဲ့တဲ့ ဦးခင္ေမာင္ေဒြး က အဲဒီ ၫႇင္းတူရိယာကို ျမင္ဖူးလိုက္ေပမယ့္ မသံုးတတ္တာေၾကာင့္ ယူမထားမိလိုက္ဖူးလို႔ ေျပာပါသတဲ့။
လင္းပင္မင္းသားႀကီး ရဲ႕ ၫႇင္းတူရိယာ က ဘူးသီးေျခာက္ကို အေပါက္ေဖာက္၊ ဝါးလက္တံ ႏွစ္ခု တပ္ထားၿပီး မႈတ္ရမယ့္ေနရာကေတာ့ ႏွဲ လိုပဲ အခင္ ပါေၾကာင္းကို သိရပါတယ္။ ဝါးလက္တံ ႏွစ္ခု မွာ အေပါက္ ၃ ေပါက္စီပါၿပီး စစ္စီး သား႐ိုးကိုင္ ေရႊခ်ထားလို႔ ဘူးသီးေျခာက္ကို လုပ္ထားမွန္းေတာင္ မသိႏိုင္ဘူးလို႔ ပံုေဖာ္ေျပာၾကားေၾကာင္း မွတ္သားရပါတယ္။ အထက္မွာ တင္ျပထားတဲ့ နံရံေဆးေရးပန္းခ်ီေတြထဲက ပံုေတြနဲ႔ေတာ့ ကြဲျပားလိမ့္မယ္လို႔ ထင္ရပါတယ္။ ေရွးစာေတြထဲက တံႁမြာ တူရိယာပဲလားလို႔လည္း မွန္းဆရပါတယ္။
အိႏိၵယ၊ ပါကစၥတန္ျပည္က ေႁမြအလမၼယ္ဆရာေတြ သံုးေလ့ရိွတဲ့ Pungi နဲ႕ တ႐ုတ္ျပည္ ေတာင္ပိုင္းက Hulusi ဘူးသီးေျခာက္ပေလြေတြလိုပဲ ဝါးလက္တံ ႏွစ္ခုကို အလ်ားလိုက္ တည့္တည့္ တပ္ထားသလား၊ ေတာင္ပိုင္း တ႐ုတ္၊ လားဟူ၊ လီဆူး လူမ်ဳိးစုေတြရဲ႕ Naw/Hulusheng ေခၚ ဘူးသီးေျခာက္ပေလြလို ဘူးသီးေျခာက္အေပၚမွာ ဝါးလက္တံ ႏွစ္ခုကို ေထာင္လိုက္ တပ္ထားသလား ဆိုတာကိုေတာ့ ရွင္းရွင္းလင္းလင္း မသိႏိုင္ပါ။
Pungi ဘူးသီးေျခာက္ပေလြ
(အိႏိၵယ၊ ပါကစၥတန္)
Hulusi ဘူးသီးေျခာက္ပေလြ
(တ႐ုတ္ ျပည္ေတာင္ပိုင္း)
Naw/Hulusheng ဘူးသီးေျခာက္ပေလြ
(ေတာင္ပိုင္း တ႐ုတ္၊ လားဟူ၊ လီဆူး)
ျမန္မာ့ ဘူးသီးေျခာက္တူရိယာ (၁၉ ရာစု)
‘ကမၻာ့ ႐ိုးရာ တူရိယာမ်ား’ စုေဆာင္းမႈတခုမွာ ‘၁၉ ရာစု၊ ျမန္မာ့ ဘူးသီးေျခာက္တူရိယာ’ လို႔ မွတ္တမ္းတင္ထားတဲ့ ဘူးသီးေျခာက္တူရိယာကိုေတာ့ သုေတသန ဆက္လုပ္ဖို႔ လိုေနပါေသးတယ္။ ဘယ္အရပ္၊ ဘယ္ေဒသက ရရိွၿပီး ဘယ္သူေတြ တီးမႈတ္ေၾကာင္း မွတ္တမ္းကိုေတာ့ မေတြ႔ရပါ။
တပ္အပ္ေသခ်ာ မေျပာႏိုင္ေပမယ့္ ျမန္မာ့ညင္းတူရိယာ က အဲဒီ ဘူးသီးေျခာက္ပေလြမ်ဳိးေတာ့ ဟုတ္ေကာင္းမွ ဟုတ္ေပလိမ့္မယ္။ ေရွးျမန္မာေတြက ျမန္မာ႐ိုးရာ တူရိယာေတြကို အေျခခံပစၥည္းအ႐ိုင္းအတိုင္း ထားေလ့မရိွၾကဘဲ စစ္စီးသုတ္၊ မွန္စီ ေရႊခ် အလွဆင္တတ္တဲ့ အေလ့အထရိွပါတယ္။
ထူးျခားတာကေတာ့ ပံုကို ေသေသခ်ာခ်ာၾကည့္ရင္ အဲဒီ ဘူးသီးေျခာက္တူရိယာ မႈတ္ရမယ့္ေနရာမွာ ႏွဲ လိုပဲ အခင္ တခု ပါေနေၾကာင္းကို ေတြ႔ရပါမယ္။
အာရွတိုက္ လူမ်ဳိးစုေတြရဲ႕ အခင္ အုပ္စုဝင္ ဘူးသီးေျခာက္တူရိယာ အဂၤါရပ္ေတြမွာ အနည္းနဲ႔ အမ်ား တူညီခ်က္ေတြရိွၾကတယ္။ တူရိယာ ရဲ႕ ေလေလွာင္ခန္း (wind chamber/wind chest) အျဖစ္လုပ္ထားတဲ့ ဘူးသီးေျခာက္၊ ဝါးလံုး၊ သစ္သားထြင္းအိုး တခုခုအထဲက ဝါးႁပြန္လံုး တလံုးစီမွာ လြတ္လြတ္လပ္လပ္ တုန္ခါေစႏိုင္တဲ့ အခင္မ်ဳိး (free reed) တခုစီ ထည့္ထားေလ့ရိွၾကတယ္။ အဲဒီ ဝါးလံုးငယ္ကေလးေတြရဲ႕ အျပင္ဘက္မွာလည္း ေလေပါက္ငယ္ တခုစီပါၾကတယ္။ တူရိယာမႈတ္တဲ့အခါ အဲဒီ ေလေပါက္ငယ္ေတြကို ပိတ္လိုက္ ဖြင့္လိုက္ လုပ္ရာက အသံစဥ္ေတြ ထြက္လာပါတယ္။
ေလေလွာင္ခန္း၊ ဝါးႁပြန္ေတြနဲ႔ ေလေပါက္ေတြ
Khene/Khaen (ထိုင္းလင္း)
Mbuat(ဗီယက္နမ္)
Engkerurai/Keluri/Keledi
(ေဘာ္နီယိုကၽြန္း၊ အင္ဒိုနီးရွား)
Sumpoton
(Dusun လူမ်ဳိးစု) (မေလးရွား)
Gaeng/Qeej (Hmong လူမ်ဳိးစု)
(ေတာင္ပိုင္း ထိုင္းလင္း၊ လာအို)
Sho (ဂ်ပန္)
Cheng (တ႐ုတ္)
Khene/Khaen (ထိုင္းလင္း)
Ken (ကေမၻာဒီယား)၊ Kaen (လာအို)
အိမ္နီးခ်င္း ထိုင္းလင္း၊ ကေမၻာဒီယား၊ လာအို ႏိုင္ငံေတြက ဆင္တူ တူရိယာနဲ႔ ျမန္မာ့ ညင္းတူရိယာ တို႔ ဆက္စပ္မႈရိွၾကသလား ဆိုတဲ့ ေမးခြန္းအတြက္ကိုလည္း ဆက္လက္ သုေတသနလုပ္ဖို႔ အမ်ားႀကီးလိုေနပါေသးတယ္။ ျမန္မာ့ ညင္းတူရိယာ တခုတေလမ်ား ေတြ႔လိုက္ရရင္ေတာ့ ေပ်ာက္ေနတဲ့ ကြင္းဆက္ကို ေဖာ္ထုတ္ႏိုင္ပါလိမ့္မယ္။
ခရစ္ႏွစ္ ၁၉ဝ၂ အတြင္းက Kaen ပညာရွင္၊ ဗံု တီးသူ နဲ႔ ကေခ်သည္မ်ား (လာအို)
Khaen/Ken/Kaen တူရိယာ ကို ျမန္မာ့႐ိုးရာ ပန္းခ်ီအျမင္သေဘာအရ နည္းနည္း ေကြးၫႊတ္ၿပီး ေရးဆြဲၾကည့္လိုက္မယ္ဆိုရင္ ကုန္းေဘာင္ေခတ္ နံရံေဆးေရးပန္းခ်ီထဲက ေလမႈတ္တူရိယာနဲ႔ ေတာ္ေတာ္ပဲ နီးနီးကပ္ကပ္ ဆင္တူေနေၾကာင္း ေတြ႔ရပါလိမ့္မယ္။
ပုဂံၿမိဳ႕ေဟာင္း အာနႏၵာ အုတ္ေက်ာင္း၊ ျမန္မာသကၠရာဇ္ ၁၁၃၇
နံရံေဆးေရးပန္းခ်ီ ကို ကူးယူထားတဲ့ အဝတ္ပန္းခ်ီ
ကုန္းေဘာင္ေခတ္ နံရံေဆးေရးပန္းခ်ီမွာပါတဲ့ ေလမႈတ္တူရိယာက စေကးကိုက္ အခ်ဳိးက်က် မွတ္တမ္းတင္ထားပံုမ်ဳိး မဟုတ္ေပမယ့္ Khaen/Ken/Kaen တူရိယာေတြနဲ႔ ဆင္တူ မူကြဲ တူရိယာတမ်ဳိးျဖစ္တဲ့ ျမန္မာ့႐ိုးရာ ညင္း တူရိယာ ျဖစ္ႏိုင္စရာရိွတယ္လို႔ ခန္႔မွန္း ယူဆၾကည့္မိပါတယ္။
အထူးေက်းဇူးတင္စြာနဲ႔ ကိုးကားျခင္း
- (၁) မဟာဂီတ၊ ပ၊ ဒု၊ တ-တြဲ ေပါင္းခ်ဳပ္၊ ႏိုင္ငံေတာ္မူ၊ ပဥၥမ အႀကိမ္၊ ဒီဇင္ဘာလ၊ ၁၉၉၇
- (၂) အေျခခံ ႀကိဳးသီခ်င္း တဆယ့္သံုးပုဒ္ အဖြင့္၊ ဦးဂုဏ္ဘဏ္ ႏွင့္ နန္းၫြန္႔ေဆြ၊ ေအာက္တိုဘာလ၊ ၁၉၇၁
- (၃) ဂီတဝိေသာဓနီက်မ္း၊ ေမာင္ေမာင္လတ္၊ ဆ႒မအႀကိမ္ ပုံႏွိပ္၊ ေမလ ၁၉၉၄
- (၄) ျမန္မာစာေပသမိုင္း၊ ဦးေဖေမာင္တင္၊ ျမန္မာသကၠရာဇ္ ၁၃ဝဝ ျပည့္ႏွစ္
- (၅) ျမန္မာ့မဟာဂီတ၊ လူထုေဒၚအမာ၊ ဇြန္လ၊ ၁၉၈၉
- (၆) www.asza.com
- (၇) www.librarymusicians.com
- (၈) www.wikipedia.org
မုိးမခဆိုက္မွ - ရန္ဝင္း (ေတာင္တံခါး) ၏ ပို႔စ္ကို မူရင္းအတိုင္း ကူးယူတင္ဆက္သည္။
